Mətnin əsli: The Untapped Powers of the Smile
Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Turan Cəfərova (Pittsburq, ABŞ).

Maraqlananlardan xahiş olunur ki, oktyabırın 5-nə qədər Azəri Ortodontlar Dərnəyinin rəsmi saytında qeydiyyatdan keçsinlər.

Viktor Korvin-Kerber 26 dekabr 1894-cı ildə Revel şəhərində anadan olub. Şimal Hərbi-Dəniz İmperator Donanmasının ilk komandiri, vitse-admiral Ludviq Bernqardoviç Korvin-Kerberin və baronessa Olqa Fyodorovna Şultsun oğludur. I-ci Dünya Müharibəsində iştirak edib, 1916-cı ildən 1918-ci ilin sentyabrına qədər Bakı Dəniz Aviyasıyası Zabitlər Məktəbində hərbi dəniz təyyarəçisi və mühəndis olaraq xidmət edib. “Vedi” aviaqrupasının komandiri olub. Daha sonra represiiya olunub və ЦКБ-39 adlı xüsusi konstruktor bürosunda mühəndis-aviakonstruktor olaraq işləyib. 1970-ci ildə Leninqrad şəhərində vəfat edib.

1915-ci ildə Petroqrad Dəniz Aviyasiyası Zabitlər Məktəbinin hidrodiviziyası və onun nəznində məktəbin Bakı filialı yaradılıb. Bakı Dəniz Aviyasıyası Zabitləri Məktəbinin (БОШМА) bir neçə anqarı, inzibatı binaları, texniki xidmət, emalatxana və kazarmaları indiki Yaxt Klub ərazisində yerləşirdi. Məktəbin 60 yaxın kursantı, 14 təyyarəsi (hidroplanı), bir neçə kateri, xırda qayıqları, yük maşını, dalğıc avadanlığı, 30 yaxın texniki heyəti, hətta həkimi və aşbazı belə vardı. Məktəb 1917-ci ildən Xəzər Dənizi Hidrodivizionu kimi fəaliyyət göstərib.
Bakıdaki hidrodivisyon nəznində yeni model hidroplanlar emal olunurdu, I-ci Dünya Müharibəsi cəphələrindən getirilən alman təyyarələri bərpa edilirdi, onlar modifikasiya olunurdu və sınanırdı. Məktəbin fəaliyyəti zamanı bir necə qəza olmuşdu, 4 təyyarəçi vəfat etmişdi.
1918-cı ildə, aralarında bir nəfər də azərbaycanlı olmayan Məktəb heyyəti Türk İslam Ordusuna qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. İki təyyarə Türk Ordusu tərəfindən vurulmuşdur. Qalan təyyarələr dənizdə batırılıb, bütün diviziya Bakını tərk edərək Krasnovodsk və Dərbəndə qaçmışdır.

Ştabs-kapitan Viktor Lvoviç Korvin-Kerber həvəskar olaraq fotoqraflıqla məşqul olurdu, BDAZM-nin nəznində fotolaboratoriya qurmuşdu. Şahidlərin məlumatına görə Bakı şəhərinin və ətraf ərazilərin çox sayda havadan foto şəkili çəkilmişdi. Əfsuslar olsun ki, bunlarda sadəcə bir neçəsi Korvin-Kerber ailəsinin şəxsi arxivində qorunub saxlanılıb. Qalan şəkilllər və fotoların original neqativləri haqqında məlumat yoxdur.
Fotoların originalları çox böyük ölçüdədir, bu səbəbdən burda daha kiçik versiyaları təqdim edirəm. Fotoların əslinə burdan baxa bilərsiniz.

Bakının havadan ikinci foto çəkilişi, 1918-ci ildə işqalçı ingilis Dunsterforce (North Staffords) qruplaşmasına məxsus olan aeroplandan, pilot Pennington tərəfindən aparılıb.
İngilis ordusunun Bakıda 2 ədət G120 model Martinsyde “Elephants” təyyarəsi vardı və Türk İslam Ordusunun yaxınlaşmasını bilən general Dentesvil, kəşviyyat məqsədi ilə Bakının havadan foto çəkilişinin aparmağı əmr etmişdi. Olan məlimatlara görə çox sayda və yaxşı keyfiyyətdə foto şəkillər əldə olunmuşdu. Təəssüflər olsun ki, hal-hazırda bu şəkillərdən sadəcə bir dənəsi Kanadanın Vankuver şəhərinin arxivində aşkar olunub. Başqa şəkillərin indiyə qədər İngilis kəşviyyat idarəsinin arxivində saxlanıldığı guman edilir.

Elmi proqram bitəndən sonra, seminar iştirakçıları arasında lotereya keçiriləcək. Qaliblər DENTAURUM və ORMCO şirkətlərinin məhsulları ilə mükafatlandıracaqlar.

Məqalənin sürəti:

“Estetik stomatologiyada tələblər yeniləşib…”

Həkim-stomatoloq Fərid Zeynalov xaricdə təhsil alaraq Azərbaycanda stomatologiyanın ən müasir yeniliklərini tətbiq edən fəal mütəxəssislərdən biridir. 1999-cu ildə Ankara Universitetinin Stomatologiya fakultəsini bitirib. 2000-ci ildən özəl stomatoloji klinikalarda çalışır. Daha çox estetik stomatologiya ilə məşğul olur.Onunla görüşüb cəmiyyətimizdə bu gün gündəmdə olan stomatologiyaya dair problemlər və irəliləyişlər barədə söhbət etdik….

- Fərid həkim, bu gün dişlərin sağlamlığı baxımından ən aktual mövzu nədən ibarətdir?

- Müasir stomatologiyanın hal-hazırda formalaşmış əsas prioriteti və başlıca prinsiplərindən biri diş əti və dişlərin müalicəsi deyil profilaktikasıdır. Bu gün kariesin və diş əti xəstəliklərinin qarşısının alınması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan əhalisinin 80 faizindən çoxunda diş əti problemləri var.Və bu problemlər ciddi şəkildə həll olunmur. Bizim ölkədə stomatologiyanın əsas problemlərindən biri profilaktikanın ciddi şəkildə qəbul olunmaması və bu məsələyə ciddi şəkildə həyata keçirilməməsidir. Bununla əlaqədar biz görürük ki, həm uşaqlarda, həm də gənclərdə geniş miqyasda diş əti və kaaries problemi ortaya çıxır. Avropada, ABŞ-da, digər inkişaf etmiş ölkələrdə belə problemlər yaşlı insanlarda görünürsə, bizdə bunun cavan, təhsilli, mədəni insanlarda müşahidə olunması olduqca təəssüf doğurur. Məhs buna görə də bizim əsas məqsədimiz insanları maarifləndirmək, onlara profilaktikanı, dişlərin sağlamlığını qorumağın yollarını başa salmaq, ağız gigiyenasının nə olduğunu öyrətməkdir. Öz saytımızda da (stomatoloq.az) bunu müəyyən qədər geniş kütləyə çatdırmağa çalışırıq. Populyar olan bir bloqumuz var.Və bu bloqda qısa məlumatlar veririk. Azərbaycanda dişlərin sağlamlığına 2-ci, 3-cü dərəcəli məsələ kimi baxırlar və ciddi fikir vermirlər. Halbuki diş və diş əti xəstəlikləri təkcə ağız boşluğunda deyil, ümumən orqanizmdə digər ciddi xəstəliklərə səbəb olur. Diş xəstəlikləri səbəbiylə cavanlarda mədə-bağırsaq, hətta kardioloji p problemlərin bir qismi də əmələ gəlir. Hamilə qadınlarda dişlərin sağlamlığının gələcək körpə üçün vacib əhəmiyyət daşıdığını artıq çoxları bilir. Bu məsələrə çox diqqət yetirilməlidir.

Stomatologiyanın gündəmində olan ikinci vacib mövzu estetik stomatologiyadır. Bunun da bir növü ortodontiyadır. Yəni əyri dişlərin düzəldilməsidir. Ortodontiya ilə hazırda ölkəmizdə məşğul olanlar çoxdur. Həqiqətən stomatologiyanın başqa səhalərinə nisbətən məhs bu səhədə çox gözəl inkişaf gedir. Bu sahədə yaranmış Azərbaycan Ortodontlar Cəmiyyəti xeyli sayda əhəmiyyətli seminarlar keçirdib. Bu istiqamətdə aparılan işlərdə mən öz fəallığı ilə seçilən Cəmiyyətin sədri Zaur Zeynalovun adını çəkməyi vacib sayıram. Onun xidmətləri çoxdur.Öz tədbirlərinə xaricdən mütəxəssislər dəvət etdi. Bu sahədə olan inkişafı stomatologiyanın başqa sahələrində də görmək istərdim. Estetik stomatologiyada müəyyən irəliləyişlər var. Mən inanıram ki, bu sahədə də bir-neçə ildən sonra güclü inkişaf olacaq.

- Doktor, diş xəstəliklərinin profilaktikasında profilaktikanın zəif olmasını konkret olaraq nədə görürsünüz? Bu iş təkcə həkimlərdənmi asılıdır?

- Profilaktikadan danışarkən mən xüsusən uşaqlardan başlamağı vacib sayıram. Bu məqsədlə də həkimlərlə yanaşı orta məktəblərin və orada çalışan müəllimlərin üzərinə böyük vəzifə düşür.Orta məktəb müəllimlərinin həkimlərlə birgə işləməsi çox vacibdir. Bu bilgilərin verilməsi həkimlərlə məhdudlaşmır. Həkim məktəbdə özbaşına təbliğat işi apara bilməz. Biz həkimlər istədiyimiz məktəbin qapısını açıb orada təbliğat işi apara bilmərik. Bu işi təşkil eləmək lazımdır. Biz həkimləri uşaqlar yalnız stomatoloji kabinetlərdə görürlər. Onları da həkimə uşağın dişlərində problem olanda gətirirlər. Təəssüf ki, biz həkimlər uşaqlarla geniş təmasda, ünsiyyətdə olmuruq. Onlara və valideynlərinə maarifləndirici təsir göstərib məlumatlandıra bilmirik.Bizim təbliğatımız məhduddur. Bunun geniş miqyaslı olması Təhsil nazirliyi tərəfindən dəstəklənməlidir. Dövlət qurumları stomatoloqları bu işə cəlb etməlidir. Şəxsən mən bunu təmənnasız olaraq etməyə hazıram. Lazımi vaxt da ayıra bilərəm. İnanmıram ki, bu xeyirxah işdə hansısa həkim maddi tələb irəli sürsün. Məktəblilərin ağız boşluğu sağlamlığının qorunması işində pulsuz maarifləndirmə işinin aparılmasını məncə bütün diş həkimləri istəyər.  Təbii ki, dövlət səviyyəsində müəyyən işlər görülür. Lakin istərdik bu iş Avropa səviyyəsində olsun. Bir halda ki, Avropa məktəblərinə rəqabətə davamlı yeni-yeni məktəblərimiz tikilir, əsasalı təmir olunur, onda avropalılar kimi sağlamlığın qorunması işinə də diqqət yetirə bilərik. Bilirsiniz həkimlərin işi müalicədir. Biz istərdik ki, müraciət edən pasientlər çox ciddi problemlərlə gəlməsinlər.

- Fərid doktor, bəs müalicə işində hansı stomatoloji nailiyyətlər var?

- Stomatologiya tibbin ən yaxşı inkişaf edən sahələrindən biridir. Son illər stomatologiyada 3D texnologiyalarının geniş istifadəsini qeyd etmək yerinə düşər. Süsusi 3 ölçülü radioqrafiyadan Azərbaycanda da geniş tətbiq edirik. Bu yolla çox gözəl nəticələr alırıq. 3D radioqrafiyası travmatologiyada, üz-çənə cərrahiyyəsində, implantalogiyada və digər sahələrdə əhəmiyyətli müayinə , eyni zamanda müalicə vasitəsidir. 3 ölçülü radioqrafiyanın köməyi ilə implantların yerləşdirilməsi daha keyfiyyətli nəticələr verir. Bu yolla daha az zaman sərf oolunur. Pasientlər də daha az əziyyət çəkir. Müalicənin Avropa standartlarını Azərbaycanda bu yolla tətbiq etmək mümkündür. Estetik stomatologiyada bu 3D rejimində Ketkam deyilən texnologiyalardan istifadə edərək həm vinirlər, həm metalsız keramikanın hazırlanmasında Azərbaycanda bir-neçə laboratoriyalar açılmaqdadır. İnsan əli dəymədən, kompüterdə ölçülər və dizayn aparılır. Ölçülər əsasında istənilən rəngdə xüsusi sirkon blokları aparat kəsir. Yeniliklər sırasında son vaxtlar çox istifadə olunan və dəbdə olan yumşaq protezlər də var. Bundan əlavə mən konkret olaraq sizə metalsız keramika haqda da məlumat vermək istərdim. Çunki, metalsız keramika estetik stomatologiyanın ən müasir metodlarından biridir. 30 ilə yaxındır ki, metal keramika dünyada populyardır. Həmçinin Azərbaycanda da bərpaedici müalicə prosesində əsas yeri metal keramika təşkil edir. Ancaq son bir-neçə ildə sirkon deyilən metalsız keramika, aliminium əsaslı keramikanın daha çox irəli sürülməyə başlanıb. Olduqca əla metoddur. Çox istərdim ki, bunu pasientlərimizlə yanaşı, həkimlərimiz də tanısın və istifadə etsinlər. Az sayda həkim bu metoddan yararlanır. Daha çox indi metal keramika qapaqları tətbiq edilir.

- Metalsız keramikanın hansı üstünlüklərini sadalaya bilərsiniz?

- Belə qapaqlar çox estetikdir. İnsanın təbii dişindən heç bir fərqi yoxdur. İstədiyimiz formada, istədiyimiz rəngdə insanların dişlərini bərpa edə bilərik. Bir-neçə il əvvəl biz bunu lazımınca edə bilmirdik. Ancaq hazırda isə istənilən yaşda olan pasientdə də dişləri bu üsulla bərpa edə bilirik.

- Diş ətinin müalicəsində necə, yeniliklər varmı?

- Diş ətinin müalicəsində istifadə etdiyimiz yeni metodika var. Mən xəstələr arasında da çox populyar olan Vektor aparatının istifadəsini qeyd etmək istərdim. Stomatologiyada istifadə edilən lazer aparatları ilə həm, xırda cərrahi müdaxilələri, həm diş əti müalicəsində çox effektiv nəticə əldə edirik. İnanıram ki, bu üsulları stomatoloqlar daha çox istifadə edəcəklər.

Долгое время Узеир Гаджибеков жил с семьёй в доме по улице Верхняя Приютская (ул. Кетсховели, сейчас ул. ак. Шамиль Азизбеков), между улицами Персидская (ул. Полухин, сейчас ул. Муртиза Мухтаров) и ул. Зяргар паланы (одна из немногих улиц Баку сохранившее первоначальное название). Сейчас в этом доме, построенном ещё в 1898-м году, дом-музей и архив великого композитора. В этом доме происходили многие исторические события, побывало много известных людей, были написаны многие известные произведения.
В начале века это был район где проживала средняя прослойка общества, люди в основном зажиточные, но не очень богатые. В 20-30-е годы этот район, в отличии от других мест города почти не развивался, население терпело большую нужду. В своём квартале Узеир бек был непререкаемым авторитетом и местные жители искренне уважали его.

В один из осенних дней 1938-го года, в обеденное время, Узеир бей приехал на своей служебной машине домой. В то время он был ректором Аз. Гос. Консерватории. Выйдя из машины он кивнул в ответ на приветствие соседей и направился к своим дверям. Тут он заметил остановившегося на тротуаре  и уважительно пропускающего его маленького мальчика. Мальчик был небогато одет, в руках у него был холщовая сумка.

— Ay uşaq, gəl görüm yaxına. Sənin nə işin var burda?
— Üzeyir əmi, məktəbdən evə gəlirəm.
— Hə? O əlindəki nədir?
— Çantamdır, içində dəftər və kitablarım var. – было видно что мальчик смущён.
— Ver bir baxım. – Узеир бей присел на корточки и взял из сумки одну из книг. Пролистав несколько страниц, он ничего не говоря вошёл в дом. Мальчик ничего не понимая продолжал стоят у дверей. Через несколько минут Узеир бей вышел из дома и протянул мальчику кожаный портфель в котором лежало несколько книг.
— Götür, götür, bunlar mənə lazım deyil. Dərslərində çətinlik çəksən, gələrsən yanıma.
Видя что мальчик растерялся, Узеир бей собственноручно переложил учебники из самодельной холщовой сумки в кожаный портфель и чуть ли не силой дал его мальчику.
— Mənim verdiyim kitabları oxuyandan sonra gələrsən, başqalarını verərəm.
— Çox sağ olun, Üzeyir əmi. – только успел сказать мальчик и побежал домой.

Придя домой, он тут же начал просматривать подаренные книги. В одной из этих книг, между страницами, он нашёл несколько купюр. Мальчик тут же схватил книгу и прибежал к дому Узеир бека, благо жили они по соседству. Его впустили внутрь. Узеир бек сидел в кресле, в руках у него была его знаменитую трость, внутри которой, по слухам, был стальной клинок.
— Üzeyir əmi, kitabın arasında… pul yadınızdan çıxıb… onu gətirmişəm… baxın burda… – мальчик был взволнован, а Узеир бек улыбался.
— İndi ki sən o pulu özünə götürməyib mənə gətirdin, mən onu sənə bağışlayıram. Bir də bunları üstünə qoyuram. – и положил в книгу ещё несколько купюр.
— Yox, yox, olmaz…
— Bax götürməsən, birdə mən qramafona qulaq asanda, dama çıxıb sən də qulaq asma. Hələ bilirsən mən səni görmürəm?

Этот мальчик был мой отец. А на фото его внук, у тех самых дверей. И иногда, когда в доме у Узеир бека играют на его рояле, я тоже залезаю на крышу и слушаю.

За год до этих событий, в 1917 году, овдовевший турецкий офицер Ниметуллах бей (Nimetullah) прибыл в Гянджу, где дислоцировался штаб Кавказской Исламской Армии. Генерал Нури паша был удивлен, узнав, что  Ниметуллах бей приехал со своим 7-ми летним сыном Ахмедом. Долгая дорога на пароме из Стамбула до Батуми и далее на повозках до Гянджи была вынужденной мерой, т.к. после смерти супруги Фатимы ханым, Ниметуллах бею не с кем было оставить маленького Ахмеда…

В это время уже шли ожесточённые бои, поэтому Ниметуллах бей был вынужден отдать сына в приют, а сам отправился во главе отряда на фронт.  Временами, возвращаясь в Гянджу, он всё свободное время проводил с сыном. В один из таких дней Нури паша подарил маленькому Ахмеду свою папаху, которую тот хранил до конца жизни. Прошло несколько месяцев, но Ниметуллах бей не возвращался в Гянджу, от него не было никаких известий. Два тяжёлых года провёл Ахмед в приюте для сирот. С надеждой, что он сможет найти своего отца, его отправили в один из приютов в Баку. К этому времени турецкие войска уже покидали Азербайджан. Многие офицеры и солдаты Кавказская Исламская Армия уходили на юг, к границам Ирана, а оттуда преодолевая трудную дорогу, возвращались в Турцию. В надежде, что Ахмед сможет встретить своего отца, его переводят в приют в Ленкарани.

В это время чудом выживший отец тоже ищет сына. Захватившие власть большевики устроили травлю на турецких военных. Рискуя жизнью, Ниметуллах бей отправляется в Гянджу, где узнает, что его сын отправлен в Баку. Переодевшись в нищего, он преодолевает военные патрули и приезжает в Баку. Узнав, что его сын отправлен в Ленкорань, он в течение нескольких месяцев тайными дорогами пытается добраться до Ленкорани. Каким-то чудом это ему удаётся. Но поиски сына безрезультатны. Хаос, анархия, большевистский террор и нищета захлестнули всю страну. Отчаявшись найти сына, Ниметуллах бей переходит иранскую границу и собирается вернуться в Стамбул. Но в последний момент отделяется от каравана и возвращается в Ленкорань. Долгие месяцы он живёт в надежде найти сына. Однажды, в преддверии праздника Новруз, он совершенно случайно встречает на улице бродяжничающего сына.  Радость его омрачат то, что иранская граница уже закрыта и шансов вернуться домой у них уже нет.

С помощью друзей и остатков денег, Ниметуллах бею удаётся получить советское гражданство. Теперь он Неймет Джафаров, а его сын получил новое имя – Новруз.
Высокопоставленный офицер османской армии, несмотря на прекрасное образование, знание французского и арабского языков, преодолевает свою гордость и зарабатывает на жизнь игрой на аккордеоне. Через некоторое время «гармонист Неймет» (qarmonçalan Nehmət) становиться неотъемлемой частью ленкоранских свадеб и праздников. Проходят годы, Неймет Джафаров женится, у Новруза появляются трое братьев.

Повзрослевший Новруз поступает в военную школу и уезжает в Баку. Верный военным традициям своей семьи он отлично учится, становиться одним из самых лучших курсантов. Однажды он сильно заболевает. Его командир, армянин по национальности, разрешает ему на неделю отправиться домой, на лечение. По возвращению из увольнительной он узнаёт, что объявлен в розыск как дезертир. На суде, давший разрешение офицер оговаривает его и Новруз приговаривается к 3-м годам лишения свободы. Выйдя на свободу, Новруз работает строителем и рабочим на промыслах.

С первых же дней начавшейся Второй Мировой Войны, Новруз Джафаров отправляется на фронт. В 1942 году, в боях под Харьковом, он получает ранение и попадает в плен. Находясь в концентрационном лагере, он присоединяется к Азербайджанскому Легиону Вермахта. Прекрасно владея немецким, русским и итальянским языками, а также немного говоря по-французски, Новруз за короткое время включается в работу «Азербайджанского Комитета» при Восточном Министерстве Германии и Институте по исследованию Туркестана. Он побывал в Болгарии, Австрии, Румынии, Польше, Италии и Франции.
Однажды он был отправлен в Стамбул для того чтобы доставить в Берлин для переговоров лидера азербайджанского национального движения М.Э. Расулзаде. Прибыв ночным рейсов на военном самолёте, Новруз всего несколько часов смог побывать в своём родном городе. Он не смог выйти за пределы взлётного поля и всю оставшуюся жизнь жалел об этом.

После окончания войны, в 1946 году Новруз Джафаров был арестован советскими спецслужбами в Австрии и отправлен в Баку. Несколько месяцев, почти ежедневно его допрашивали и пытали в подвалах НКВД. В возрасте 36-ти лет он потерял почти все зубы, у него были вырваны все ногти и переломаны все пальцы. Т.к. он не участвовал в боях против советских войск, он не был расстрелян, а был приговорён к 25-и годам ссылки в Сибирь.

После смерти Сталина и смягчения репрессивного  режима, в 1956-м году он был освобождён и вернулся в Баку. Пройдя все адские круги мучений ГУЛАГ-а, он не потерял интереса к жизни. Работал на фабрике, играл в самодеятельном театре, пел в хоре, рисовал. В возрасте 56-ти лет он женился и стал отцом. У него была семья, была квартира и работа.

Долгие годы он хранил у себя в шкафу и никому не показывал папаху Нури паши, а также Коран и костюм, подаренные ему М.Э. Расулзаде в Германии. Только в 1990 году он впервые надел эту папаху и вышел на улицу. Он потерял жену, потом потерял сына Фахреддина. Последние годы он прожил со своей дочерью и внуками.
В мае 2005 году, при содействии турецкого журналиста Сейфуллы Тюрксоя, через 88 лет после своего отъезда он смог увидеть свой родной город – Стамбул.

Новруз Джафаров скончался 29 января 2006 года, в возрасте 98-ми лет и похоронен на Кешлинском кладбище в Баку.
Allah rəhmət eləsin!

Насколько я смог выяснить, всё это описано в книге Дэвида Рола (David Rohl) “Откуда происходят цивилизации?” (в оригинале “Where did civilizations derive from?”). К сожалению не смог найти эту книгу и более подробно узнать про 6-ти тысячи летнюю (?) историю Баку. Но книга Чингиза Каджара “Старый Баку” хоть и немного дороговатая, но очень качественная и интересная. Советую.

UPD.

Как нам удалось выяснить, книга Дэвида Рола называется “Генезис цивилизации. Откуда мы произошли” (Legend. The Genesis of Civilization). Кроме этого, Дэвид Рол посвятил этой теме и книгу “Утраченный завет” (The Lost Testament).

В качестве альтернативы съёмным протезам, мы предложили пациентке имплантацию с последующей несъёмной реставрацией. Но к сожалению пациентка отказалась. Тогда мы предложили установку мини-имплантов и последующее более стабильное съёмное протезирование. Но пациентка отвергла и это предложение.
После длительной психологической подготовки, неоднократного компьютерного моделирования и демонстрации пациентке результатов протезирования, а также после интенсивной мотивации с привлечение родственников пациентки, был изготовлен полиамидный полный протез.

После завершения протезирования, для успешной адаптации пациентки к новым протезам, был привлечён психотерапевт. В результате проделанной работы пациентка полностью удовлетворенна своими протезами и ведёт активный образ жизни.
Через 8 месяцев после изготовления протезов наша пациентка вышла замуж.

Sabir bağı.

Fəvvarələr meydanı.

Tam ekran baxmağınızı məsləhət görürəm.

Məqalənin sürəti:

Beynəlxalq DDPH və DGDP statuslu həkim-stomatoloq Fərid Zeynalov 1999-cu ildə Ankara Universiteti Stomatologiya Fakültəsindən məzun olunduqdan sonra, 25 konqres, seminar, kurs və konfranslarda peşəkarlığını artırıb.
Əsas ixtisası: estetik stomatologiya, üz-çənə radiologiyası, periodontologiya, IT texnologiyalarının stomatologiyada tətbiqi.

- Fərid həkim bir çox gənclərimiz xarici ölkələrdə tibbi təhsil alırlar. Orada təhsil alan tələbələrlə bizim tələbələrin səviyyələrini necə müqayisə edərdiniz?

Təəssüflər olsun ki, bizim tibb təhsilimizin həm maddi-texniki, həm də elmi səviyyəsi istənilən dərəcədə deyil. Hal-hazırda dünyada tibb təhsilində xüsusi nəzəri tədris proqramları və praktiki metodlar vahid şəklə salınıb, oxudulan dərslər və klinik tədbirlər unifikasiya edilib. İnkişaf etmiş ölkələrin universitetləri vahid təhsil, dəyərləndirmə və imtahan sistemi ilə çalışırlar. Verilən diplomlar, təqdim olunan həkim statusu çox ciddi nəzarət altındadır.

Azərbaycanda da bu istiqamətdə addımlar atılmağa başladı. Bilirsiniz ki, tibb təhsili müddəti artırıldı, tədris sistemində müəyyən dəyişikliklər oldu. Amma bu hələ yolun başlanğıcıdır, daha çox iş görülməlidir. Və bu mühüm işdə xaricdə təhsil almış, o sistemi bir parçası olmuş, mövcud olan Avropa və ümumdünya tibb təhsilin canlı olaraq necə işlədiyini dərk edən gənclərin çox böyük rolu var. Ən müasir dərsliklərin, elmi kitabların, tibb standartlarını əks etdirən normativlərin Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə başlaya biləcək bu vacib işi, məsələn xaricdə təhsil almış gənc həkimlər edə bilərlər. Daha sonra tibb təhsilində tətbiq olunan proqramların təşəkkülündə, ümumiyyətlə tibb sahəsindəki islahatlarda bu gənclərin təcrübəsindən istifadə etmək çox vacibdir.

Təəssüflər olsun ki, bizim tələbələr isə 20-30 il əvvəl nəşr olunmuş tədris kitabları ilə təhsil alırlar, tibb aləmindəki yeniliklər haqqında məlumat ala bilmirlər, yeni texnologiyalar haqqında ciddi elmi bilikləri yoxdur. Mən günahı qətiyyən tələbələrdə görmürəm. Bəzən mənim yanıma tələbələr, yeni diplom almış cavan həkimlər gəlir və məndən onlara nə isə yeni bir şey öyrətməyi xahiş edirlər. Əlimdən gələni edirəm, onlara xarici kitablar və jurnallar verirəm, bildiyim, bacardığım şeyləri göstərirəm. Amma bu azdır, belə maarifləndirici işlər daha yüksək səviyyədə edilməlidir.

- İstər-istəməz belə bir sual ortaya çıxır: hal-hazırda həkimlərin peşəkar səviyyəsini daha da artırmaq üçün nə etmək olar?

- Bütün dünyada “təhsildən sonra təhsil” (postgraduate education) fəlsəfəsi çərçivəsində çox geniş həcmli işlər aparılır. Həkimlər yaşlarından, iş stajlarından, elmi dərəcəsindən asılı olmayaraq mütləq sürətdə mütəmadi biliklərini artırmağa məcbur edilirlər. Müxtəlif kurslarda, seminarlarda, konfranslar və konqreslərdə iştirak etməyə məcbur edilirlər. Və eyni zamanda bütün bu tədbirlərin keçirilməsi üçün maksimal rahat və əlverişli şərait yaradılır. Bunu həm dövlət səviyyəsində, həm də peşəkar təşkilatlar səviyyəsində edirlər.

Bizim də bu təcrübədən bəhrələnməmiz lazımdır. Tibbin hər sahəsində kurslar, seminarlar təşkil olunmalıdır. Xaricdən ən tanınmış mütəxəssislər mühazirə və praktiki dərslər üçün dəvət edilməlidir. Bunun üçün də həm dövlət səviyyəsində təşkilatı, həm də maddi dəstək olmalıdır. Çünki Azərbaycanda səhiyyə sahəsində daha yeni yaradılan peşəkar təşkilatlar belə imkanlara malik deyillər. Əlbəttə ki, kurslar keçirilir, elmi iclaslar təşkil olunur, amma bunların sayı tələb olunandan çox azdır.

Ümid edirəm ki, gələcəkdə bu məsələyə də diqqət yetirilər və Azərbaycan həkimləri ən qısa zamanda dünya səviyyəsində biliklərə malik olma imkanlarını əldə edərlər.

- Necə oldu ki, Siz Türkiyədə təhsil almağa nail oldunuz?

- Azərbaycan müstəqilliyini qazandıqdan sonra xaricə təhsil almaq üçün tələbə göndərilməsi qərarı alındı. Təəssüflər olsun ki, o vaxtlar dövlətimizin bunun üçün maddi imkanları yox idi. Və bu məsələdə Azərbaycana kömək məqsədi ilə Türkiyənin o vaxtkı prezidenti Turgut Özal və baş naziri Süleyman Demirel xüsusi vəsait ayıraraq iki minə yaxın tələbəni qəbul edəcəklərini elan etdilər. Və çox qısa müddətdə bu qərar həyata keçirildi. 1992-ci ilin iyul ayında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq Türkiyə və Azərbaycan Təhsil Nazirlikləri birgə test imtahanı təşkil etdilər. Bu imtahanda 8 mindən çox abituriyent iştirak etdi və iki mindən də çox tələbə Türkiyənin müxtəlif universitetlərinə qəbul olundu.

Mən də bu ilk test imtahanında iştirak etdim və kifayət qədər yüksək bal toplayaraq Ankara Universitetinin stomatologiya fakültəsinə qəbul olundum. Baxmayaraq ki, imtahan nəticələrində ümumi sıralamada 8 min abituriyent arasında 25-ci yeri tutmuşdum (maksimal 1000 baldan 942 bal ilə) və bu yüksək bal mənə istədiyim peşəni seçməyə imkan verirdi, mən məhz həkim-stomatoloq peşəsini seçdim. Çünki Bakı 2 Й-li Tibb Məktəbinin Ortopedik Stomatologiya şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdim və bu sahədə müəyyən təcrübəyə sahibdim.

- Türkiyədəki təhsil illəriniz haqqında, oradakı mühit və şərait haqqında bir qədər bəhs edərdiniz.

- 1992-ci ilin sonlarında ilk tələbə qrupları Türkiyənin müxtəlif şəhərlərinə yola düşdülər. Orda harada qalacağımız, təhsilimiz və ümumiyyətlə məişət şəraitimizin necə olacağımız haqqında heç bir məlumatımız yox idi. Nə dil bilirdik, nə də oradakı mühit haqqında məlumatımız var idi. O vaxtlar sərhədlər daha təzə açılmışdı və əksəriyyətimiz ilk dəfə idi ki, xaricə gedirdi. Əslində, bir çoxumuzun maddi imkanları da məhdud idi.

Türkiyədəki qarşılanmamız, bizə göstərilən qonaqpərvərlik, bizim üçün yaradılan şərait o qədər yaxşı idi ki, bizimlə təhsil alan türk tələbələr bizə paxıllıq edirdilər. Təhsilimizin tamamən pulsuz olması ilə yanaşı, Türkiyə hökuməti azərbaycanlı tələbələrə həm təqaüd verirdi, həm pulsuz yataqxana ilə təmin edirdi, həm ayrıca yemək ilə təmin edirdi, həm də nəqliyyatdan pulsuz istifadə üçün xüsusi kartlar paylanılmışdı. Heç bir türk tələbə belə münasibəti heç xəyal edə bilməzdi.

O vaxtki hadisələrdən bir epizodu heç unutmuram: bir qarlı qış günü, yataqxanada qalan bütün azərbaycanlı tələbələri avtobusa oturtdular və böyük bir mağazaya apardılar. Və bu mağazada hər tələbəyə kostyum, köynək, qalstuk, qış ayaqqabısı, isti gödəkcə və hətta corab da seçməyi təklif etdilər. Və bütün bunlar pulsuz idi, hədiyyə idi.

- Türkiyədəki təhsil, xüsusilə də tibb təhsili haqqında bir az bəhs etməyinizi xahiş edirik.

- Sevindirici haldır ki, qardaş Türkiyədə son 20-25 il ərzində ümumiyyətlə təhsildə və həmçinin tibb təhsilində çox böyük nailiyyətlər əldə olunub. Hal-hazırda Türkiyənin bütün tibb və stomatologiya fakültələrində Avropa standartlarına uyğun təhsil sistemi tətbiq olunur, tədris proqramları ən yaxşı Avropa universitetlərində tətbiq olunan proqramlardan geri qalmır, hətta praktiki təcəssüm nöqteyi-nəzərindən bəzən də üstün gəlir.

Məsələn, mənim təhsil aldığım və təhsil proqramını ən yaxşı şəkildə bildiyim Ankara Universitetinin Stomatologiya Fakültəsi peşəkar təhsil proqramı, ən müasir texnologiyaların tətbiq edilməsi və elmi tədqiqatların səviyyəsinə görə Avropanın öndə gələn stomatologiya fakültələri sırasındadır.

Sizin də bildiyiniz kimi, indi Azərbaycanın ən yaxşı həkimləri arasında Türkiyə universitetlərinin məzunları mühüm yer tutur. Son illərdə məhz bu gənclər dünya səhiyyə texnologiyalarını Azərbaycanda həyata keçirməyə nail olublar. Təbii ki, bu nailiyyətlərin əsasını bu həkimlər aldıqları yüksək səviyyəli təhsilə təşkil edir.

- Uşaqlıq və gənclik illərinizdə ən yadda qalan kədərli və sevincli anlardan bəhs edərdiniz?

- Hər insanın həyatında çox sayda həm kədərli, həm də sevincli hadisələri olur. Bəziləri zaman keçdikcə yaddan çıxır, bəziləri isə daim xatırlanır.

Ən kədərli xatirələrimdən biri 1990-ci ilin 19 yanvar axşamı və ondan sonrakı günlərdir. 19 yanvar günü, təsadüfən Tbilisi prospektindən, Səlyan kazarması deyilən yerdən keçirdim. Orda yerləşən hərbi hissənin qapısında çoxlu sayda insanlar yığışmışdı, mitinq idi. O vaxt heç təsəvvürümə də gətirə bilməzdim ki, bir neçə saat sonra burda nələr baş verəcək. O günün axşamı isə televiziya kanallarının nümayişi dayandırıldı və bir necə saat sonra şəhərin hər tərəfində silah səsləri gəlməyə başladı. O anlar indiki kimi yadımdadır. Göydə uçuşan güllələrin izlərini, küçələrdən keçən tankları, uzaqlardan gələn atışma səslərini heç unutmuram.

Sevincli hadisələr də çox olub, universitetə qəbul olunmağım, daha sonra həkim diplomunun alınması, evlilik və sair. Amma bəlkə də bu sevindirici hallardan ən önəmlisi övladımın, oğlumun, həyata gəlməsi idi. Bu sevinci heç bir şeylə müqayisə etmək olmaz.

21 aprel 2010              14 may 2010

Qeyd etmək lazımdır ki, NASA 2001-ci və 2003-cü illərdə də Kür və Araz çayları ərazilərində baş vermiş daşqınların kosmostan çəkilmiş rəsmlərini dərc etmişdi.

Qeyd etmək lazımdır ki, əslən musiqici olan Mehdi Məmmədov, atası rəssam və aktyor Elçin Məmmədov kimi dizayn və foto sənətində, babası rejisor Mehdi Məmmədov və nənəsi Barat Şəkinskaya kimi kino aləmində də çoxsaylı müvəffəqiyyətlərə imza atmışdır. Xüsusiylə onun son işi olan «Дружба титанов. Ростропович и Шостакович» sənədli filmi qeyd etmək lazımdır.

Справка:
Азербайджанская Стрелковой Дивизии сформирована в 1919 г. в Баку из рабочих отрядов. В 1938 г. репрессировано большинства национального офицерского состава. Дивизия была расформирована, а большинство ее бойцов и командиров влилось в сформированную Азербайджанскую Краснознаменную Ордена Суворова 77-ую Стрелковую Дивизию. С декабря 1941 по март 1942 г. участвовала в кровопролитной Керченско-Феодосийской десантной операции, прикрывала отход советских войск на Тамань. Именно эта дивизия овладела Малаховым Курганом, первым водрузило Красное Знамя над Сапун-горой, освободила от немцев центр Севастополя и продержалась на занятых позициях до подхода главных сил. Понесла большие потери и выведена на переформирование, т.е. фактически весь личный состав дивизии героически погиб в боях за Крым.

В 41-м, на момент начала войны, старший лейтенант Годжаев Агалар Махмуд оглы был начальником автоколонны в городе Херсон (Украина), куда был командирован вместе с семьёй. С большим трудом он получил для своей семьи разрешение на эвакуацию и его 26-ти летняя жена (моя бабушка) с двумя детьми (моей маме было 2 года, а тёте всего несколько месяцев), на грузовике отправилась в Киев. Оттуда каким-то чудом сумев сесть на поезд, они несколько суток добирались до Баку. Всё это время бабушка с двумя грудными детьми сидела на чемодане.

В 42-м, уже будучи капитаном и командиром боевого подразделения миномётчиков, мой дедушка в боях под Керчью пропал без вести.

Ему было всего 33 года. Меньше чем мне сейчас.

Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adı ilə!
Həmd (şükür və tərif) olsun Allaha – aləmlərin Rəbbinə,
(Bu dünyada hamıya) mərhəmətli , (axirətdə isə ancaq möminlərə) rəhmli olana,
Haqq-hesab (qiyamət) gününün sahibinə!
Biz yalnız Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik!
Bizi doğru (düz) yola yönəlt!
Nemət verdiyin kəslərin yoluna! Qəzəbə düçar olmuşların və (haqdan) azmışların (yoluna) yox!