Mətnin əsli: The Untapped Powers of the Smile
Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Turan Cəfərova (Pittsburq, ABŞ).

Məqalənin sürəti:

“Estetik stomatologiyada tələblər yeniləşib…”

Həkim-stomatoloq Fərid Zeynalov xaricdə təhsil alaraq Azərbaycanda stomatologiyanın ən müasir yeniliklərini tətbiq edən fəal mütəxəssislərdən biridir. 1999-cu ildə Ankara Universitetinin Stomatologiya fakultəsini bitirib. 2000-ci ildən özəl stomatoloji klinikalarda çalışır. Daha çox estetik stomatologiya ilə məşğul olur.Onunla görüşüb cəmiyyətimizdə bu gün gündəmdə olan stomatologiyaya dair problemlər və irəliləyişlər barədə söhbət etdik….

- Fərid həkim, bu gün dişlərin sağlamlığı baxımından ən aktual mövzu nədən ibarətdir?

- Müasir stomatologiyanın hal-hazırda formalaşmış əsas prioriteti və başlıca prinsiplərindən biri diş əti və dişlərin müalicəsi deyil profilaktikasıdır. Bu gün kariesin və diş əti xəstəliklərinin qarşısının alınması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan əhalisinin 80 faizindən çoxunda diş əti problemləri var.Və bu problemlər ciddi şəkildə həll olunmur. Bizim ölkədə stomatologiyanın əsas problemlərindən biri profilaktikanın ciddi şəkildə qəbul olunmaması və bu məsələyə ciddi şəkildə həyata keçirilməməsidir. Bununla əlaqədar biz görürük ki, həm uşaqlarda, həm də gənclərdə geniş miqyasda diş əti və kaaries problemi ortaya çıxır. Avropada, ABŞ-da, digər inkişaf etmiş ölkələrdə belə problemlər yaşlı insanlarda görünürsə, bizdə bunun cavan, təhsilli, mədəni insanlarda müşahidə olunması olduqca təəssüf doğurur. Məhs buna görə də bizim əsas məqsədimiz insanları maarifləndirmək, onlara profilaktikanı, dişlərin sağlamlığını qorumağın yollarını başa salmaq, ağız gigiyenasının nə olduğunu öyrətməkdir. Öz saytımızda da (stomatoloq.az) bunu müəyyən qədər geniş kütləyə çatdırmağa çalışırıq. Populyar olan bir bloqumuz var.Və bu bloqda qısa məlumatlar veririk. Azərbaycanda dişlərin sağlamlığına 2-ci, 3-cü dərəcəli məsələ kimi baxırlar və ciddi fikir vermirlər. Halbuki diş və diş əti xəstəlikləri təkcə ağız boşluğunda deyil, ümumən orqanizmdə digər ciddi xəstəliklərə səbəb olur. Diş xəstəlikləri səbəbiylə cavanlarda mədə-bağırsaq, hətta kardioloji p problemlərin bir qismi də əmələ gəlir. Hamilə qadınlarda dişlərin sağlamlığının gələcək körpə üçün vacib əhəmiyyət daşıdığını artıq çoxları bilir. Bu məsələrə çox diqqət yetirilməlidir.

Stomatologiyanın gündəmində olan ikinci vacib mövzu estetik stomatologiyadır. Bunun da bir növü ortodontiyadır. Yəni əyri dişlərin düzəldilməsidir. Ortodontiya ilə hazırda ölkəmizdə məşğul olanlar çoxdur. Həqiqətən stomatologiyanın başqa səhalərinə nisbətən məhs bu səhədə çox gözəl inkişaf gedir. Bu sahədə yaranmış Azərbaycan Ortodontlar Cəmiyyəti xeyli sayda əhəmiyyətli seminarlar keçirdib. Bu istiqamətdə aparılan işlərdə mən öz fəallığı ilə seçilən Cəmiyyətin sədri Zaur Zeynalovun adını çəkməyi vacib sayıram. Onun xidmətləri çoxdur.Öz tədbirlərinə xaricdən mütəxəssislər dəvət etdi. Bu sahədə olan inkişafı stomatologiyanın başqa sahələrində də görmək istərdim. Estetik stomatologiyada müəyyən irəliləyişlər var. Mən inanıram ki, bu sahədə də bir-neçə ildən sonra güclü inkişaf olacaq.

- Doktor, diş xəstəliklərinin profilaktikasında profilaktikanın zəif olmasını konkret olaraq nədə görürsünüz? Bu iş təkcə həkimlərdənmi asılıdır?

- Profilaktikadan danışarkən mən xüsusən uşaqlardan başlamağı vacib sayıram. Bu məqsədlə də həkimlərlə yanaşı orta məktəblərin və orada çalışan müəllimlərin üzərinə böyük vəzifə düşür.Orta məktəb müəllimlərinin həkimlərlə birgə işləməsi çox vacibdir. Bu bilgilərin verilməsi həkimlərlə məhdudlaşmır. Həkim məktəbdə özbaşına təbliğat işi apara bilməz. Biz həkimlər istədiyimiz məktəbin qapısını açıb orada təbliğat işi apara bilmərik. Bu işi təşkil eləmək lazımdır. Biz həkimləri uşaqlar yalnız stomatoloji kabinetlərdə görürlər. Onları da həkimə uşağın dişlərində problem olanda gətirirlər. Təəssüf ki, biz həkimlər uşaqlarla geniş təmasda, ünsiyyətdə olmuruq. Onlara və valideynlərinə maarifləndirici təsir göstərib məlumatlandıra bilmirik.Bizim təbliğatımız məhduddur. Bunun geniş miqyaslı olması Təhsil nazirliyi tərəfindən dəstəklənməlidir. Dövlət qurumları stomatoloqları bu işə cəlb etməlidir. Şəxsən mən bunu təmənnasız olaraq etməyə hazıram. Lazımi vaxt da ayıra bilərəm. İnanmıram ki, bu xeyirxah işdə hansısa həkim maddi tələb irəli sürsün. Məktəblilərin ağız boşluğu sağlamlığının qorunması işində pulsuz maarifləndirmə işinin aparılmasını məncə bütün diş həkimləri istəyər.  Təbii ki, dövlət səviyyəsində müəyyən işlər görülür. Lakin istərdik bu iş Avropa səviyyəsində olsun. Bir halda ki, Avropa məktəblərinə rəqabətə davamlı yeni-yeni məktəblərimiz tikilir, əsasalı təmir olunur, onda avropalılar kimi sağlamlığın qorunması işinə də diqqət yetirə bilərik. Bilirsiniz həkimlərin işi müalicədir. Biz istərdik ki, müraciət edən pasientlər çox ciddi problemlərlə gəlməsinlər.

- Fərid doktor, bəs müalicə işində hansı stomatoloji nailiyyətlər var?

- Stomatologiya tibbin ən yaxşı inkişaf edən sahələrindən biridir. Son illər stomatologiyada 3D texnologiyalarının geniş istifadəsini qeyd etmək yerinə düşər. Süsusi 3 ölçülü radioqrafiyadan Azərbaycanda da geniş tətbiq edirik. Bu yolla çox gözəl nəticələr alırıq. 3D radioqrafiyası travmatologiyada, üz-çənə cərrahiyyəsində, implantalogiyada və digər sahələrdə əhəmiyyətli müayinə , eyni zamanda müalicə vasitəsidir. 3 ölçülü radioqrafiyanın köməyi ilə implantların yerləşdirilməsi daha keyfiyyətli nəticələr verir. Bu yolla daha az zaman sərf oolunur. Pasientlər də daha az əziyyət çəkir. Müalicənin Avropa standartlarını Azərbaycanda bu yolla tətbiq etmək mümkündür. Estetik stomatologiyada bu 3D rejimində Ketkam deyilən texnologiyalardan istifadə edərək həm vinirlər, həm metalsız keramikanın hazırlanmasında Azərbaycanda bir-neçə laboratoriyalar açılmaqdadır. İnsan əli dəymədən, kompüterdə ölçülər və dizayn aparılır. Ölçülər əsasında istənilən rəngdə xüsusi sirkon blokları aparat kəsir. Yeniliklər sırasında son vaxtlar çox istifadə olunan və dəbdə olan yumşaq protezlər də var. Bundan əlavə mən konkret olaraq sizə metalsız keramika haqda da məlumat vermək istərdim. Çunki, metalsız keramika estetik stomatologiyanın ən müasir metodlarından biridir. 30 ilə yaxındır ki, metal keramika dünyada populyardır. Həmçinin Azərbaycanda da bərpaedici müalicə prosesində əsas yeri metal keramika təşkil edir. Ancaq son bir-neçə ildə sirkon deyilən metalsız keramika, aliminium əsaslı keramikanın daha çox irəli sürülməyə başlanıb. Olduqca əla metoddur. Çox istərdim ki, bunu pasientlərimizlə yanaşı, həkimlərimiz də tanısın və istifadə etsinlər. Az sayda həkim bu metoddan yararlanır. Daha çox indi metal keramika qapaqları tətbiq edilir.

- Metalsız keramikanın hansı üstünlüklərini sadalaya bilərsiniz?

- Belə qapaqlar çox estetikdir. İnsanın təbii dişindən heç bir fərqi yoxdur. İstədiyimiz formada, istədiyimiz rəngdə insanların dişlərini bərpa edə bilərik. Bir-neçə il əvvəl biz bunu lazımınca edə bilmirdik. Ancaq hazırda isə istənilən yaşda olan pasientdə də dişləri bu üsulla bərpa edə bilirik.

- Diş ətinin müalicəsində necə, yeniliklər varmı?

- Diş ətinin müalicəsində istifadə etdiyimiz yeni metodika var. Mən xəstələr arasında da çox populyar olan Vektor aparatının istifadəsini qeyd etmək istərdim. Stomatologiyada istifadə edilən lazer aparatları ilə həm, xırda cərrahi müdaxilələri, həm diş əti müalicəsində çox effektiv nəticə əldə edirik. İnanıram ki, bu üsulları stomatoloqlar daha çox istifadə edəcəklər.

Долгое время Узеир Гаджибеков жил с семьёй в доме по улице Верхняя Приютская (ул. Кетсховели, сейчас ул. ак. Шамиль Азизбеков), между улицами Персидская (ул. Полухин, сейчас ул. Муртиза Мухтаров) и ул. Зяргар паланы (одна из немногих улиц Баку сохранившее первоначальное название). Сейчас в этом доме, построенном ещё в 1898-м году, дом-музей и архив великого композитора. В этом доме происходили многие исторические события, побывало много известных людей, были написаны многие известные произведения.
В начале века это был район где проживала средняя прослойка общества, люди в основном зажиточные, но не очень богатые. В 20-30-е годы этот район, в отличии от других мест города почти не развивался, население терпело большую нужду. В своём квартале Узеир бек был непререкаемым авторитетом и местные жители искренне уважали его.

В один из осенних дней 1938-го года, в обеденное время, Узеир бей приехал на своей служебной машине домой. В то время он был ректором Аз. Гос. Консерватории. Выйдя из машины он кивнул в ответ на приветствие соседей и направился к своим дверям. Тут он заметил остановившегося на тротуаре  и уважительно пропускающего его маленького мальчика. Мальчик был небогато одет, в руках у него был холщовая сумка.

— Ay uşaq, gəl görüm yaxına. Sənin nə işin var burda?
— Üzeyir əmi, məktəbdən evə gəlirəm.
— Hə? O əlindəki nədir?
— Çantamdır, içində dəftər və kitablarım var. – было видно что мальчик смущён.
— Ver bir baxım. – Узеир бей присел на корточки и взял из сумки одну из книг. Пролистав несколько страниц, он ничего не говоря вошёл в дом. Мальчик ничего не понимая продолжал стоят у дверей. Через несколько минут Узеир бей вышел из дома и протянул мальчику кожаный портфель в котором лежало несколько книг.
— Götür, götür, bunlar mənə lazım deyil. Dərslərində çətinlik çəksən, gələrsən yanıma.
Видя что мальчик растерялся, Узеир бей собственноручно переложил учебники из самодельной холщовой сумки в кожаный портфель и чуть ли не силой дал его мальчику.
— Mənim verdiyim kitabları oxuyandan sonra gələrsən, başqalarını verərəm.
— Çox sağ olun, Üzeyir əmi. – только успел сказать мальчик и побежал домой.

Придя домой, он тут же начал просматривать подаренные книги. В одной из этих книг, между страницами, он нашёл несколько купюр. Мальчик тут же схватил книгу и прибежал к дому Узеир бека, благо жили они по соседству. Его впустили внутрь. Узеир бек сидел в кресле, в руках у него была его знаменитую трость, внутри которой, по слухам, был стальной клинок.
— Üzeyir əmi, kitabın arasında… pul yadınızdan çıxıb… onu gətirmişəm… baxın burda… – мальчик был взволнован, а Узеир бек улыбался.
— İndi ki sən o pulu özünə götürməyib mənə gətirdin, mən onu sənə bağışlayıram. Bir də bunları üstünə qoyuram. – и положил в книгу ещё несколько купюр.
— Yox, yox, olmaz…
— Bax götürməsən, birdə mən qramafona qulaq asanda, dama çıxıb sən də qulaq asma. Hələ bilirsən mən səni görmürəm?

Этот мальчик был мой отец. А на фото его внук, у тех самых дверей. И иногда, когда в доме у Узеир бека играют на его рояле, я тоже залезаю на крышу и слушаю.

За год до этих событий, в 1917 году, овдовевший турецкий офицер Ниметуллах бей (Nimetullah) прибыл в Гянджу, где дислоцировался штаб Кавказской Исламской Армии. Генерал Нури паша был удивлен, узнав, что  Ниметуллах бей приехал со своим 7-ми летним сыном Ахмедом. Долгая дорога на пароме из Стамбула до Батуми и далее на повозках до Гянджи была вынужденной мерой, т.к. после смерти супруги Фатимы ханым, Ниметуллах бею не с кем было оставить маленького Ахмеда…

В это время уже шли ожесточённые бои, поэтому Ниметуллах бей был вынужден отдать сына в приют, а сам отправился во главе отряда на фронт.  Временами, возвращаясь в Гянджу, он всё свободное время проводил с сыном. В один из таких дней Нури паша подарил маленькому Ахмеду свою папаху, которую тот хранил до конца жизни. Прошло несколько месяцев, но Ниметуллах бей не возвращался в Гянджу, от него не было никаких известий. Два тяжёлых года провёл Ахмед в приюте для сирот. С надеждой, что он сможет найти своего отца, его отправили в один из приютов в Баку. К этому времени турецкие войска уже покидали Азербайджан. Многие офицеры и солдаты Кавказская Исламская Армия уходили на юг, к границам Ирана, а оттуда преодолевая трудную дорогу, возвращались в Турцию. В надежде, что Ахмед сможет встретить своего отца, его переводят в приют в Ленкарани.

В это время чудом выживший отец тоже ищет сына. Захватившие власть большевики устроили травлю на турецких военных. Рискуя жизнью, Ниметуллах бей отправляется в Гянджу, где узнает, что его сын отправлен в Баку. Переодевшись в нищего, он преодолевает военные патрули и приезжает в Баку. Узнав, что его сын отправлен в Ленкорань, он в течение нескольких месяцев тайными дорогами пытается добраться до Ленкорани. Каким-то чудом это ему удаётся. Но поиски сына безрезультатны. Хаос, анархия, большевистский террор и нищета захлестнули всю страну. Отчаявшись найти сына, Ниметуллах бей переходит иранскую границу и собирается вернуться в Стамбул. Но в последний момент отделяется от каравана и возвращается в Ленкорань. Долгие месяцы он живёт в надежде найти сына. Однажды, в преддверии праздника Новруз, он совершенно случайно встречает на улице бродяжничающего сына.  Радость его омрачат то, что иранская граница уже закрыта и шансов вернуться домой у них уже нет.

С помощью друзей и остатков денег, Ниметуллах бею удаётся получить советское гражданство. Теперь он Неймет Джафаров, а его сын получил новое имя – Новруз.
Высокопоставленный офицер османской армии, несмотря на прекрасное образование, знание французского и арабского языков, преодолевает свою гордость и зарабатывает на жизнь игрой на аккордеоне. Через некоторое время «гармонист Неймет» (qarmonçalan Nehmət) становиться неотъемлемой частью ленкоранских свадеб и праздников. Проходят годы, Неймет Джафаров женится, у Новруза появляются трое братьев.

Повзрослевший Новруз поступает в военную школу и уезжает в Баку. Верный военным традициям своей семьи он отлично учится, становиться одним из самых лучших курсантов. Однажды он сильно заболевает. Его командир, армянин по национальности, разрешает ему на неделю отправиться домой, на лечение. По возвращению из увольнительной он узнаёт, что объявлен в розыск как дезертир. На суде, давший разрешение офицер оговаривает его и Новруз приговаривается к 3-м годам лишения свободы. Выйдя на свободу, Новруз работает строителем и рабочим на промыслах.

С первых же дней начавшейся Второй Мировой Войны, Новруз Джафаров отправляется на фронт. В 1942 году, в боях под Харьковом, он получает ранение и попадает в плен. Находясь в концентрационном лагере, он присоединяется к Азербайджанскому Легиону Вермахта. Прекрасно владея немецким, русским и итальянским языками, а также немного говоря по-французски, Новруз за короткое время включается в работу «Азербайджанского Комитета» при Восточном Министерстве Германии и Институте по исследованию Туркестана. Он побывал в Болгарии, Австрии, Румынии, Польше, Италии и Франции.
Однажды он был отправлен в Стамбул для того чтобы доставить в Берлин для переговоров лидера азербайджанского национального движения М.Э. Расулзаде. Прибыв ночным рейсов на военном самолёте, Новруз всего несколько часов смог побывать в своём родном городе. Он не смог выйти за пределы взлётного поля и всю оставшуюся жизнь жалел об этом.

После окончания войны, в 1946 году Новруз Джафаров был арестован советскими спецслужбами в Австрии и отправлен в Баку. Несколько месяцев, почти ежедневно его допрашивали и пытали в подвалах НКВД. В возрасте 36-ти лет он потерял почти все зубы, у него были вырваны все ногти и переломаны все пальцы. Т.к. он не участвовал в боях против советских войск, он не был расстрелян, а был приговорён к 25-и годам ссылки в Сибирь.

После смерти Сталина и смягчения репрессивного  режима, в 1956-м году он был освобождён и вернулся в Баку. Пройдя все адские круги мучений ГУЛАГ-а, он не потерял интереса к жизни. Работал на фабрике, играл в самодеятельном театре, пел в хоре, рисовал. В возрасте 56-ти лет он женился и стал отцом. У него была семья, была квартира и работа.

Долгие годы он хранил у себя в шкафу и никому не показывал папаху Нури паши, а также Коран и костюм, подаренные ему М.Э. Расулзаде в Германии. Только в 1990 году он впервые надел эту папаху и вышел на улицу. Он потерял жену, потом потерял сына Фахреддина. Последние годы он прожил со своей дочерью и внуками.
В мае 2005 году, при содействии турецкого журналиста Сейфуллы Тюрксоя, через 88 лет после своего отъезда он смог увидеть свой родной город – Стамбул.

Новруз Джафаров скончался 29 января 2006 года, в возрасте 98-ми лет и похоронен на Кешлинском кладбище в Баку.
Allah rəhmət eləsin!

Məqalənin sürəti:

Beynəlxalq DDPH və DGDP statuslu həkim-stomatoloq Fərid Zeynalov 1999-cu ildə Ankara Universiteti Stomatologiya Fakültəsindən məzun olunduqdan sonra, 25 konqres, seminar, kurs və konfranslarda peşəkarlığını artırıb.
Əsas ixtisası: estetik stomatologiya, üz-çənə radiologiyası, periodontologiya, IT texnologiyalarının stomatologiyada tətbiqi.

- Fərid həkim bir çox gənclərimiz xarici ölkələrdə tibbi təhsil alırlar. Orada təhsil alan tələbələrlə bizim tələbələrin səviyyələrini necə müqayisə edərdiniz?

Təəssüflər olsun ki, bizim tibb təhsilimizin həm maddi-texniki, həm də elmi səviyyəsi istənilən dərəcədə deyil. Hal-hazırda dünyada tibb təhsilində xüsusi nəzəri tədris proqramları və praktiki metodlar vahid şəklə salınıb, oxudulan dərslər və klinik tədbirlər unifikasiya edilib. İnkişaf etmiş ölkələrin universitetləri vahid təhsil, dəyərləndirmə və imtahan sistemi ilə çalışırlar. Verilən diplomlar, təqdim olunan həkim statusu çox ciddi nəzarət altındadır.

Azərbaycanda da bu istiqamətdə addımlar atılmağa başladı. Bilirsiniz ki, tibb təhsili müddəti artırıldı, tədris sistemində müəyyən dəyişikliklər oldu. Amma bu hələ yolun başlanğıcıdır, daha çox iş görülməlidir. Və bu mühüm işdə xaricdə təhsil almış, o sistemi bir parçası olmuş, mövcud olan Avropa və ümumdünya tibb təhsilin canlı olaraq necə işlədiyini dərk edən gənclərin çox böyük rolu var. Ən müasir dərsliklərin, elmi kitabların, tibb standartlarını əks etdirən normativlərin Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə başlaya biləcək bu vacib işi, məsələn xaricdə təhsil almış gənc həkimlər edə bilərlər. Daha sonra tibb təhsilində tətbiq olunan proqramların təşəkkülündə, ümumiyyətlə tibb sahəsindəki islahatlarda bu gənclərin təcrübəsindən istifadə etmək çox vacibdir.

Təəssüflər olsun ki, bizim tələbələr isə 20-30 il əvvəl nəşr olunmuş tədris kitabları ilə təhsil alırlar, tibb aləmindəki yeniliklər haqqında məlumat ala bilmirlər, yeni texnologiyalar haqqında ciddi elmi bilikləri yoxdur. Mən günahı qətiyyən tələbələrdə görmürəm. Bəzən mənim yanıma tələbələr, yeni diplom almış cavan həkimlər gəlir və məndən onlara nə isə yeni bir şey öyrətməyi xahiş edirlər. Əlimdən gələni edirəm, onlara xarici kitablar və jurnallar verirəm, bildiyim, bacardığım şeyləri göstərirəm. Amma bu azdır, belə maarifləndirici işlər daha yüksək səviyyədə edilməlidir.

- İstər-istəməz belə bir sual ortaya çıxır: hal-hazırda həkimlərin peşəkar səviyyəsini daha da artırmaq üçün nə etmək olar?

- Bütün dünyada “təhsildən sonra təhsil” (postgraduate education) fəlsəfəsi çərçivəsində çox geniş həcmli işlər aparılır. Həkimlər yaşlarından, iş stajlarından, elmi dərəcəsindən asılı olmayaraq mütləq sürətdə mütəmadi biliklərini artırmağa məcbur edilirlər. Müxtəlif kurslarda, seminarlarda, konfranslar və konqreslərdə iştirak etməyə məcbur edilirlər. Və eyni zamanda bütün bu tədbirlərin keçirilməsi üçün maksimal rahat və əlverişli şərait yaradılır. Bunu həm dövlət səviyyəsində, həm də peşəkar təşkilatlar səviyyəsində edirlər.

Bizim də bu təcrübədən bəhrələnməmiz lazımdır. Tibbin hər sahəsində kurslar, seminarlar təşkil olunmalıdır. Xaricdən ən tanınmış mütəxəssislər mühazirə və praktiki dərslər üçün dəvət edilməlidir. Bunun üçün də həm dövlət səviyyəsində təşkilatı, həm də maddi dəstək olmalıdır. Çünki Azərbaycanda səhiyyə sahəsində daha yeni yaradılan peşəkar təşkilatlar belə imkanlara malik deyillər. Əlbəttə ki, kurslar keçirilir, elmi iclaslar təşkil olunur, amma bunların sayı tələb olunandan çox azdır.

Ümid edirəm ki, gələcəkdə bu məsələyə də diqqət yetirilər və Azərbaycan həkimləri ən qısa zamanda dünya səviyyəsində biliklərə malik olma imkanlarını əldə edərlər.

- Necə oldu ki, Siz Türkiyədə təhsil almağa nail oldunuz?

- Azərbaycan müstəqilliyini qazandıqdan sonra xaricə təhsil almaq üçün tələbə göndərilməsi qərarı alındı. Təəssüflər olsun ki, o vaxtlar dövlətimizin bunun üçün maddi imkanları yox idi. Və bu məsələdə Azərbaycana kömək məqsədi ilə Türkiyənin o vaxtkı prezidenti Turgut Özal və baş naziri Süleyman Demirel xüsusi vəsait ayıraraq iki minə yaxın tələbəni qəbul edəcəklərini elan etdilər. Və çox qısa müddətdə bu qərar həyata keçirildi. 1992-ci ilin iyul ayında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq Türkiyə və Azərbaycan Təhsil Nazirlikləri birgə test imtahanı təşkil etdilər. Bu imtahanda 8 mindən çox abituriyent iştirak etdi və iki mindən də çox tələbə Türkiyənin müxtəlif universitetlərinə qəbul olundu.

Mən də bu ilk test imtahanında iştirak etdim və kifayət qədər yüksək bal toplayaraq Ankara Universitetinin stomatologiya fakültəsinə qəbul olundum. Baxmayaraq ki, imtahan nəticələrində ümumi sıralamada 8 min abituriyent arasında 25-ci yeri tutmuşdum (maksimal 1000 baldan 942 bal ilə) və bu yüksək bal mənə istədiyim peşəni seçməyə imkan verirdi, mən məhz həkim-stomatoloq peşəsini seçdim. Çünki Bakı 2 Й-li Tibb Məktəbinin Ortopedik Stomatologiya şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdim və bu sahədə müəyyən təcrübəyə sahibdim.

- Türkiyədəki təhsil illəriniz haqqında, oradakı mühit və şərait haqqında bir qədər bəhs edərdiniz.

- 1992-ci ilin sonlarında ilk tələbə qrupları Türkiyənin müxtəlif şəhərlərinə yola düşdülər. Orda harada qalacağımız, təhsilimiz və ümumiyyətlə məişət şəraitimizin necə olacağımız haqqında heç bir məlumatımız yox idi. Nə dil bilirdik, nə də oradakı mühit haqqında məlumatımız var idi. O vaxtlar sərhədlər daha təzə açılmışdı və əksəriyyətimiz ilk dəfə idi ki, xaricə gedirdi. Əslində, bir çoxumuzun maddi imkanları da məhdud idi.

Türkiyədəki qarşılanmamız, bizə göstərilən qonaqpərvərlik, bizim üçün yaradılan şərait o qədər yaxşı idi ki, bizimlə təhsil alan türk tələbələr bizə paxıllıq edirdilər. Təhsilimizin tamamən pulsuz olması ilə yanaşı, Türkiyə hökuməti azərbaycanlı tələbələrə həm təqaüd verirdi, həm pulsuz yataqxana ilə təmin edirdi, həm ayrıca yemək ilə təmin edirdi, həm də nəqliyyatdan pulsuz istifadə üçün xüsusi kartlar paylanılmışdı. Heç bir türk tələbə belə münasibəti heç xəyal edə bilməzdi.

O vaxtki hadisələrdən bir epizodu heç unutmuram: bir qarlı qış günü, yataqxanada qalan bütün azərbaycanlı tələbələri avtobusa oturtdular və böyük bir mağazaya apardılar. Və bu mağazada hər tələbəyə kostyum, köynək, qalstuk, qış ayaqqabısı, isti gödəkcə və hətta corab da seçməyi təklif etdilər. Və bütün bunlar pulsuz idi, hədiyyə idi.

- Türkiyədəki təhsil, xüsusilə də tibb təhsili haqqında bir az bəhs etməyinizi xahiş edirik.

- Sevindirici haldır ki, qardaş Türkiyədə son 20-25 il ərzində ümumiyyətlə təhsildə və həmçinin tibb təhsilində çox böyük nailiyyətlər əldə olunub. Hal-hazırda Türkiyənin bütün tibb və stomatologiya fakültələrində Avropa standartlarına uyğun təhsil sistemi tətbiq olunur, tədris proqramları ən yaxşı Avropa universitetlərində tətbiq olunan proqramlardan geri qalmır, hətta praktiki təcəssüm nöqteyi-nəzərindən bəzən də üstün gəlir.

Məsələn, mənim təhsil aldığım və təhsil proqramını ən yaxşı şəkildə bildiyim Ankara Universitetinin Stomatologiya Fakültəsi peşəkar təhsil proqramı, ən müasir texnologiyaların tətbiq edilməsi və elmi tədqiqatların səviyyəsinə görə Avropanın öndə gələn stomatologiya fakültələri sırasındadır.

Sizin də bildiyiniz kimi, indi Azərbaycanın ən yaxşı həkimləri arasında Türkiyə universitetlərinin məzunları mühüm yer tutur. Son illərdə məhz bu gənclər dünya səhiyyə texnologiyalarını Azərbaycanda həyata keçirməyə nail olublar. Təbii ki, bu nailiyyətlərin əsasını bu həkimlər aldıqları yüksək səviyyəli təhsilə təşkil edir.

- Uşaqlıq və gənclik illərinizdə ən yadda qalan kədərli və sevincli anlardan bəhs edərdiniz?

- Hər insanın həyatında çox sayda həm kədərli, həm də sevincli hadisələri olur. Bəziləri zaman keçdikcə yaddan çıxır, bəziləri isə daim xatırlanır.

Ən kədərli xatirələrimdən biri 1990-ci ilin 19 yanvar axşamı və ondan sonrakı günlərdir. 19 yanvar günü, təsadüfən Tbilisi prospektindən, Səlyan kazarması deyilən yerdən keçirdim. Orda yerləşən hərbi hissənin qapısında çoxlu sayda insanlar yığışmışdı, mitinq idi. O vaxt heç təsəvvürümə də gətirə bilməzdim ki, bir neçə saat sonra burda nələr baş verəcək. O günün axşamı isə televiziya kanallarının nümayişi dayandırıldı və bir necə saat sonra şəhərin hər tərəfində silah səsləri gəlməyə başladı. O anlar indiki kimi yadımdadır. Göydə uçuşan güllələrin izlərini, küçələrdən keçən tankları, uzaqlardan gələn atışma səslərini heç unutmuram.

Sevincli hadisələr də çox olub, universitetə qəbul olunmağım, daha sonra həkim diplomunun alınması, evlilik və sair. Amma bəlkə də bu sevindirici hallardan ən önəmlisi övladımın, oğlumun, həyata gəlməsi idi. Bu sevinci heç bir şeylə müqayisə etmək olmaz.

21 aprel 2010              14 may 2010

Qeyd etmək lazımdır ki, NASA 2001-ci və 2003-cü illərdə də Kür və Araz çayları ərazilərində baş vermiş daşqınların kosmostan çəkilmiş rəsmlərini dərc etmişdi.

Справка:
Азербайджанская Стрелковой Дивизии сформирована в 1919 г. в Баку из рабочих отрядов. В 1938 г. репрессировано большинства национального офицерского состава. Дивизия была расформирована, а большинство ее бойцов и командиров влилось в сформированную Азербайджанскую Краснознаменную Ордена Суворова 77-ую Стрелковую Дивизию. С декабря 1941 по март 1942 г. участвовала в кровопролитной Керченско-Феодосийской десантной операции, прикрывала отход советских войск на Тамань. Именно эта дивизия овладела Малаховым Курганом, первым водрузило Красное Знамя над Сапун-горой, освободила от немцев центр Севастополя и продержалась на занятых позициях до подхода главных сил. Понесла большие потери и выведена на переформирование, т.е. фактически весь личный состав дивизии героически погиб в боях за Крым.

В 41-м, на момент начала войны, старший лейтенант Годжаев Агалар Махмуд оглы был начальником автоколонны в городе Херсон (Украина), куда был командирован вместе с семьёй. С большим трудом он получил для своей семьи разрешение на эвакуацию и его 26-ти летняя жена (моя бабушка) с двумя детьми (моей маме было 2 года, а тёте всего несколько месяцев), на грузовике отправилась в Киев. Оттуда каким-то чудом сумев сесть на поезд, они несколько суток добирались до Баку. Всё это время бабушка с двумя грудными детьми сидела на чемодане.

В 42-м, уже будучи капитаном и командиром боевого подразделения миномётчиков, мой дедушка в боях под Керчью пропал без вести.

Ему было всего 33 года. Меньше чем мне сейчас.

• WordPress-in ən yeni, 2.9.2. versiyası quruldu (bu WP-inən son versiyasıdır).
• “All in One SEO Pack” plugini vasitəsilə bloqun axtarış sistemində indekslənməsi əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıldı.
• Rəsmlərin daha rahat və gözəl nümayişi üçün “Flexible Lightbox” plugini aktivləşdirildi. Beləcə rəsmlər daha səhmanlı bir tərzdə təqdim olunurlar. Misal üçün bu yazıda olduğu kimi.

Bloqun məzmununda da dəyişikliklər olub:

• “Partnyorlarımız” siyahısına əlavələr edildiI:
  • DİA Holding
  • Strabag Azerbaijan LLC
  • Organic MMC
  • “Qaradağ Sement” ASC
  • Absheron Operating Company Ltd.
  • Bolgarıstan Respublikası səfirliyi
  • Cooper Cameron Petroleum Equipment Group Inс. (Azerbaijan)
  • Qlobal Fond HIV/AIDS Mübarizə üzrə Proqram (GFAIDS)
• “Прорезывании зубов” yazısına düzəlişlər edilib.

Keçən dəfə olduğu kimi, bu gün də öz twitlərimdən bəzilərini təqdim edirəm.

• Kompüterini test etmek vaxtıdır http://www.computerpowertest.com/
• OK Go – This Too Shall Pass http://youtu.be/qybUFnY7Y8w
• Symphony of Science http://youtu.be/9Cd36WJ79z4
• Супер сайт http://trololololololololololo.com TROLOLOLOLOLOLOLOLOLOLO
• В день чилийского землетрясения, сутки сделались короче на 1.26 микросекунду, a земная а ось сместилась примерно на 8 сантиметров.
• В 2008 году в России было продано свыше 500 тыс. бейсбольных бит, три мяча и всего одна бейсбольная перчатка.
• What happened in my birth year http://whathappenedinmybirthyear.com
• If this page took a shower, this is what it would sing: http://www.codeorgan.com/?url=stomatoloq.az #codeorgan
• http://twitpic.com/14klwz – Ракета GBU–16 и дети
• The 4 Big Myths of Profile Pictures http://url.az/207
• İspaniya öz korridası ilə bizim avtoşların yanında heçnədir http://url.az/1zl
• Результаты поиска в Google фразы “Ответ на главный вопрос жизни, вселенной и всего такого” даёт неожиданный ответ в калькуляторе. Проверьте.
• http://cinema.35mm.az
• Нет ничего более дорогого, чем бесплатное!
• Вы, конечно, шутите, Мистер Фейнман! http://scribd.com/doc/26463349
• http://twitpic.com/11gyo7
• Юлия Попова = Супермен http://url.az/1u5
• http://url.az/1tu (şərhsiz)
• Джорж Карлин http://url.az/1s8
• “Очи Чёрные” by Ajda Pekkan http://url.az/1q6
• İndi du bu http://url.az/1my vəziyyəti Azərbaycan yollarında təsəvvür edin. Necə olardı?
• Star Wars Floppy Disk http://youtu.be/X4SCSGRVAQE
• Mehdi Xacmazli – Ya tebya lublu http://youtu.be/6A-XuhLfgqg Субботний бу-га-га…
• Tetris? http://url.az/1i4
• az.wikipedia-nın ziyarətçiləri: 1-ci Azərbaycan (39.4%), 2-ci Yaponiya (10.2%), 3-cü ABŞ (9.4%), 4-cü Türkiyə (5.8%), 5-ci Almaniya (4.0%)
• Azərbaycandan isə rus (43.7%), ingilis (29.2%), azərbaycan (14.4%) və türk (6.5%) dillərindəki Wikipedia səhifələri ziyarət edilir
• Play to YouTube… sorry. play to piano http://url.az/1hi
• Augmented reality у вас дома http://url.az/1fa
• #iPhone in iPhone http://url.az/1f9
• Нра! http://url.az/1f1
• Вчера впервые вживую увидел оригиналы работ Пикассо, Шагала и Сальвадора Дали.
• В #Баку открылся бутик продуктов питания с содержанием золота http://url.az/1a9
• Красивая игра http://url.az/18y
• Drops http://url.az/18d
• Ridiculous Image Technology Coming (video) http://tinyurl.com/3cl8as
• Super rəqs http://url.az/12a Bizim palatka toyları qələt eləyir…
• Ooops… http://url.az/121
• #Facebook daki ən qeyri-adi qrup – EMO Elariz http://bit.ly/2wtzOE
• Оказывается последними словами Николае Чаушеску были “этот проклятый Карабах…”
• Free online file #converter http://www.convertfiles.com/
• Фотографии простого стамбульского таксиста http://url.az/0my
• Послесмертные ретро-фото http://url.az/0kn
• My Milk Toof http://url.az/0gm
• #qru Мир, существующий в нашем сознании, разительно отличается от мира за его пределами © Нассим Талеб
• HTML to Wiki converter http://url.az/0aj
• RT @zsimple: Şebnem Ferah – Yağmurlar http://url.az/0ai (HD video)
• RT @shaig_m: http://tercumet.com bu gün yeni saytla rastlaşdım…
• В Турции попытались снести мукомольную фабрику построенную в 1928 году http://url.az/07s
• Bu gün öyrəndim ki, Sezen Aksunun əsl adı Fatma Sezen Yıldırım imiş. Heç öyrənməsəydim…
• Show us your mouth off http://url.az/064 #showusyourmouthoff
• http://twitpic.com/bgyaq – Facebook-un Kaliforniyanın Palo Alto şəhərindəki əsas ofisində Azərbaycan bayrağını görmək çox sevindiricidir.
• Некоторые люди на деньги, которых у них нет, покупают себе вещи, которые им не нужны, чтобы понравиться людям, которых они терпеть не могут
• http://url.az/033 Treatment of python #tooth
• #moonwalk http://url.az/018 Super! Super! Super!
• Принцип экономии сил – это не признак лени, это признак ума. А признак лени – это принцип экономии ума. #qru

Всё это происходило на приёме в честь национального праздника Болгарии – Дня освобождения Болгарии от османского ига.  В Баку около 80-ти болгар и то, что все они пришли на приём стало полным сюрпризом для работников посольства. Были все 8 болгарских футболистов, играющие в наших клубах, хотя по изумлённым лицам дипломатов было понятно, что вроде бы их никто не приглашал. Причём я в первый раз видел, что-бы на дипломатический приём пришли с детьми. Nəisə, özləri bilər. Было немного тесновато. Конечно же не такой базар как в 98-м на приёме Азербайджанского посольства в Турции. Как-нибудь напишу об этой комедии в Ankara Palas.

Лейла Мехтиева (потом и про неё напишу) – молодчина, единственная кто пела наш гимн. Даже мне стыдно стало и я стал подпевать как мог. В общем пели мы трое – хор на фонограмме, Лейла ханым и я. Представляющий Азербайджан министр связи Али Аббасов тоже старался подпевать, по крайней мере делал всё что полагается по его статусу. А вот МИДовцы даже не прервали свой довольно шумный разговор о том, как они в Китае учились кататься на лыжах.
Кстати, все присутствующие наши МИДовцы были почему-то очень маленького роста. За Родину обидно даже. Qıraqdan baxan hələ bilər ki, что Азербайджан это страна эльфов.

Оказывается болгарские национальные блюда это не только сладкий перец (по-болгарски “чушки“) и брынза, но и ещё каварма, чорба, сарма, имамбаялды, бабек (?), суджук и пастарма. Вы удивитесь, но лукум, халва, гараш и (та-та-та-там!) пахлава, это настоящие болгарские сладости. Особенно мило эти блюда смотрелись на празднике освобождения от османского ига.
Кстати, всё было очень вкусно.

Представитель Ирана (не посол), хоть и не пил шикарного болгарского вина, но с удовольствием уплетал довольно таки нехаляльные болгарские колбаски и копчёности. А вот посол Египта kişi adamdu, к еде даже не притронулся. Поверьте, это было не просто. Предположение одной из присутствующих дам что “yazıq bəlkə xəstədir” заставило нас на миг задуматься о бренности существования.

За полтора часа я успел трижды познакомиться с послом Греции. Милейший человек, пытался что-то сказать по-азербайджански. По крайней мере ему так казалось. Меня так и распирало в ответ сказать что-то вроде “сиртаки” или “папандреу” и таким образом тоже продемонстрировать своё нехилое знание греческого. По крайней мере не хуже чем его азербайджанский.

По ходу yiyib-içmeyə супруга посла Белорусии раскрыла главный национальный секрет – в 18%-ой сметане “Савушкин продукт” есть какие-то добавки, надо покупать 30%-й. Вот, делюсь, если что.
Ну раз уж пошла такая пьянка, то поделюсь ещё одним qüyaki секретом, а именно секретом того, почему вместо министра иностранных дел Азербайджан представлял министр связи. Ведь обычно на таких дипломатических тусовках главный гость это мининдел, ну или в крайнем случае его заместитель. Heç minsvyazin yeridir? Оказымычка yeridir, т.к. Болгария, вернее болгарский IBM намерен запустить здесь какой-то нехилый IT проект. Так что, ай айтишники, готовьте сиви.

Ну а в общем, как говориться, вечер удался. Болгары очень приятные, весёлые люди. Они любят и гордяться своей Родиной, уважают и ценят нашу Родину. Ещё раз поздравляю их с праздником и желаю им и их стране всего самого наилучшего.
И вообще – хочу в Болгарию!

Во время Второй мировой войны 30-ти летняя Ирена получила разрешение на работу в Варшавском гетто в качестве сантехника-сварщика. У неё были на то “скрытые мотивы”. Будучи полячкой и работая в муниципалитете, она знала о планах нацистов по поводу евреев. На дне сумки для инструментов она стала выносить детей из гетто, а в задней части грузовичка у неё был мешок для детей постарше. Там же она возила собаку, которую натаскала лаять, когда немецкая охрана впускала и выпускала машину через ворота гетто. Солдаты, естественно, не хотели связываться с собакой, а её лай прикрывал звуки, которые могли издавать дети.
За 2 года Ирине удалось вынести из гетто и тем самым спасти 2500 детей. Спасенных детей Ирена пристраивала для начала в заслуживающие доверия польские семьи, а потом распределяла по приютам и монастырям. В 1943 году по анонимному доносу Ирена Сендлер была арестована и приговорена к расстрелу. Нацисты сломали ей ноги и руки, жестоко избили. Но она избежала расстрела благодаря заплаченному через организацию “Zegotа” (польская подпольная организация помощи евреям) выкупу – охранники, которые вели ее к месту казни были подкуплены. В официальных бумагах она была объявлена казненной. До конца войны она прожила, прячась, но продолжала помогать еврейским детям.
Ирена вела запись имён всех вынесенных ею детей, списки она хранила в стеклянной банке, зарытой под деревом в её заднем дворе. Благодаря этим записям стало возможно вернуть еврейским детям их настоящие имена. После войны она попыталась отыскать всех выживших родителей и воссоединить семьи. Но большинство из них окончило жизнь в газовых камерах.

После окончания войны, за связь с польским правительством в изгнании, коммунистическое польское правительство отправило её в тюрьму, где у нее произошел выкидыш. Другие ее дети были лишены права обучаться в ВУЗ-ах. Так же она очевидным образом была коллаборационистом, как работавшая на немцев. Польское правительство не выпускало Ирену Сендлер из страны, хотя уже в 1965-м году она получила там награду. Она смогла посетить Израиль только после падения коммунистического режима. Там она смогла встретиться со спасёнными ею детьми.

Ирена Сендлер – “Праведник мира” (почетное звание, которое Израиль присваивает людям, спасавшим евреев), награждена также орденом “Белого Орла”, “Командорским крестом” со Звездой Ордена Возрождения Польши и Наградой имени Ивана Карского “За Мужество и Сердце”. В 2007 году Польша выдвинула ее кандидатом на Нобелевскую премию мира. Она не была избрана. Получил её Эл Гор – за слайд-шоу по всемирному потеплению…

Последние годы своей жизни Ирена Сендлер жила в однокомнатной квартире в центре Варшавы. Она скончалась 12 мая 2008 в возрасте 98 лет. В 2009 году был снят фильм “The Courageous Heart of Irena Sendler“.

• “Beşmərtəbə” yazısında çox sayda yeni şəkil və maraqlı məlumat əlavə olundu, bəzi dəqiqləşdirmələr aparıldı. Bu yazıya olan şərhlər də çox maraqlıdır.
• “Профилактика гриппа A(H1N1)” yazısına da çox sayda təzə məlumat əlavə olundu. Şərhlərdə mövzu ilə əlaqəli bəzi suallara cavab verildi.
• Bir həkim oxucumuzun göndərdiyi linklər əsasında “Dental Adventure və sair…” yazısına 9 yeni oyun əlavə edildi.
• “Ağrıkəsici dərmanlar” yazısında bəzi xırda düzəlişlər oldu.

Ayrıca bloqda bəzi texniki dəyişikliklər oldu.

• Əsas odur ki, WordPress-in ən yeni, 2.8.6. versiyası quruldu.
  “WP Super Cache” plugini əlavə edildi və bloqun açılma sürəti əhəmiyyətli dərəcədə azaldıldı.
• Serverdə ZLIB sıxışdırma funksiyasını (zlib output compression) istifadə edərək, bloq səhifələrinin bu funksiyanı dəstəkləyən səyyah proqramlarda daha tez yüklənməsi təmin olundu.
• “WP AntiVirus” plugini vasitəsilə bloqun bütün faylları mütəmadi olaraq yoxlanılır və təhlükəsizlik təmin edilir.
• Bloq yazılarını nüsxələnmədən qorumaq və axtarış sistemlərində indeksləşməsini təkmilləşdirmək üçün “Canonical URL’s” plugini vasitəsilə yeni canonical funksiyası əlavə olundu.

Bir ehtimala görə indiki Qax rayonunun Ləkit kəndi yaxınlığında yerləşən və digər alban kilsələrindən dairəvi şəkildə inşa edilməsi ilə fərqlənən (alban kilsələri ümumiyyətlə dördkünc planda inşa ediliblər) Ləkit məbədi yerində daha əvvəl məs Ay İlahəsi məbədi olub. Aya oxşar dairə şəkilində olması və səmaya doğru ucaldılan 4 mərtəbəli olması bu ehtimalları doğruldur.

Alban dilində ay sözünün tərcüməsi “xaş”-dır. Ay ilahəsinə də Xaş deyirdilər, onun şərəfinə ucaldılan ibadətgah və qurbangahlara da Xaş deyirdilər. Hər dəfə səmada Xaş görünəndə, axşam vaxtı qurban kəsilərdi və bütün gecəni Xaş işığı altında, Xaşın qürubuna qədər, bu qurbanlar bişirilərdi. Və Xaş məbədində Xaş tanrısının şərəfinə bişirilən bu müqəddəs yemək günümüzdə “xaş” adı ilə tanınır və sevilir.
Gördüyünüz kimi xaşın axşamdan səhərə kimi bişirilmə ənənəsi öz mistik və dini mənasını itirsə də, indiyə qədər qorunub saxlanılıb. Məs dini əsaslara görə xaş ancaq səhər yeyilir (ay batandan sonra), xaş məclisində xanımlar iştirak etməz (axı kahinlər ancaq kişilər idi) və söhbət, musiqi və əyləncə olmaz (dini mərasim ciddi işdir) və xaş aya oxşar kasədən yeyilir.

Yolunuz Qax rayonuna düşsə, Ləkit məbədini ziyarət edin və Xaş ilahəsinə ehtiramınızı bildirin. Ən azından ona görə ki, 2000 ildən çoxdur ki bizə belə gözəl bir yeməyin dadını bəxş edir.

В годы своего правления Шах-Аббас (I Abbas Səfəvi) в Гяндже построил Джума-мечеть (1606 г., архитектор Шейх Бахаддин Мохаммед Амиль) и соорудил армянскую церковь (Церковь Всеспасителя разрушена в советское время, на её месте медтехникум). В тоже время в Тифлисе была построена мечеть для мусульман и церковь для христиан. Они были построены друг против друга, а для материального обеспечения этих храмов он приписал к ним по сорок лавок. Над мечетью Шах сделал надпись: «Прошу тех царей – магометан, которые после меня будут в этом городе властвовать, чтобы они защищали права соседней церкви». Над церковью же он сделал надпись: «Прошу царей-христиан, которые здесь будут владычествовать, защищать из уважения ко мне права соседней мечети». После освобождения Тифлиса от власти Персии, церковь богатела, а мечеть беднела, т.к. армяне отняли у нее принадлежавшие ей лавки. Когда в 1723-м году Петр Великий был в Тифлисе и узнал историю этой мечети, он немедленно возвратил данные ей лавки, а право заведовать ими он отдал тогдашнему муштеиду.

Тбилиская мечеть была разрушена 1948 году, как говорят, по личному указанию Сталина.